જૂના મોબાઇલ, ટીવી રિમોટ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક સામાનમાં સોનું હોય છે એવી વાત ઘણી જગ્યાએ ફેલાયેલી છે. સોશિયલ મીડિયા પર “ઘરે બેઠાં સોનું કાઢો” જેવા વીડિયો અને દાવાઓ પણ જોવા મળે છે. પરંતુ હકીકત જાણ્યા વગર આવું કરવું ખૂબ જોખમી પણ બની શકે છે. આ લેખમાં આપણે સમજશું કે ઇલેક્ટ્રોનિક કચરામાં સોનું કેમ હોય છે, “ઘરે કાઢવું” કેમ ખતરનાક છે, અને સાચો તથા કાયદેસર રસ્તો કયો છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓમાં સોનું કેમ હોય છે
મોબાઇલ ફોન, રિમોટ, કમ્પ્યુટર બોર્ડ અને ચિપ્સમાં બહુ નાની માત્રામાં સોનું વપરાય છે. સોનું જંગ ન લાગે, વિદ્યુત વાહકતા સારી રાખે અને લાંબા સમય સુધી સંપર્ક સ્થિર રાખે છે. એટલે કનેક્ટર્સ, પિન્સ અને માઇક્રોચિપ્સ પર તેની પાતળી લેયર હોય છે. પરંતુ આ માત્રા બહુ જ ઓછી હોય છે, જે નગ્ન આંખે દેખાય એટલી નથી.
“ઘરે સોનું કાઢી શકાય” એ દાવો કેમ ભ્રામક છે
ઘણા વીડિયો અને પોસ્ટ્સમાં ઘરેલુ સામગ્રીથી સોનું કાઢી શકાય એવું બતાવવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, સોનું અલગ પાડવા માટે ઉદ્યોગસ્તરીય પ્રક્રિયા જોઈએ છે જેમાં અત્યંત ઝેરી કેમિકલ્સ, ઊંચું તાપમાન અને ચોક્કસ સલામતી સાધનો જરૂરી હોય છે. ઘરમાં આ કરવું ન તો સુરક્ષિત છે, ન કાયદેસર.
કેમિકલ્સથી થતો ખતરો કેટલો ગંભીર છે
ઇ-વેસ્ટમાંથી સોનું કાઢવાની ઉદ્યોગીય પદ્ધતિમાં એવા રસાયણો વપરાય છે જે શ્વાસ, ચામડી અને આંખ માટે અત્યંત જોખમી છે. થોડી બેદરકારી પણ ગંભીર દાઝ, શ્વાસની તકલીફ અથવા લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય નુકસાનનું કારણ બની શકે છે. ઘરેલુ વાતાવરણમાં આનો ઉપયોગ કરવો જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
કાયદાકીય મુશ્કેલીઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે
ઇ-વેસ્ટ પ્રોસેસિંગ ઘણા દેશોમાં નિયમિત અને લાયસન્સ હેઠળ જ થાય છે. ઘરે બેસીને ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો તોડફોડ કરવો પર્યાવરણ કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન ગણાઈ શકે છે. ખોટી રીતે નિકાલ કરવાથી જમીન અને પાણી પ્રદૂષિત થાય છે, જેના માટે દંડ અથવા કાયદેસર કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.
તો સાચો અને સલામત રસ્તો કયો છે
જો તમારી પાસે જૂના મોબાઇલ, રિમોટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન છે, તો સૌથી સમજદારીનો રસ્તો એ છે કે તેને અધિકૃત ઇ-વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ સેન્ટરને આપો. આવા સેન્ટરો પાસે યોગ્ય મશીનરી, તાલીમપ્રાપ્ત સ્ટાફ અને સલામતી પ્રોટોકોલ હોય છે. તેઓ કાયદેસર રીતે કિંમતી ધાતુઓ રિકવર કરે છે અને પર્યાવરણને નુકસાન થતું અટકાવે છે.
શું તમને સીધો પૈસાનો લાભ મળી શકે
કેટલાક અધિકૃત રિસાયક્લર્સ ઇ-વેસ્ટ માટે નાની રકમ ચૂકવે છે અથવા એક્સચેન્જ ઓફર આપે છે. સોનું તમે જાતે કાઢશો એવો સીધો લાભ તો નથી મળતો, પરંતુ સુરક્ષા અને કાયદાની દૃષ્ટિએ આ જ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. સાથે સાથે તમે પર્યાવરણ સંરક્ષણમાં પણ યોગદાન આપો છો.
“DIY સોનું”ના વીડિયો કેમ વાયરલ થાય છે
વાયરલ થનારા ઘણા વીડિયો અડધો સત્ય બતાવે છે અથવા ઉદ્યોગીય પ્રક્રિયાનો ભ્રામક સરળીકરણ કરે છે. વ્યુઝ માટે જોખમ છુપાવી દેવામાં આવે છે. વાસ્તવિક જીવનમાં એ જ પ્રયોગો ગંભીર નુકસાન કરી શકે છે, જે વિડિયોમાં દેખાડાતું નથી.
નિષ્કર્ષ
જૂના મોબાઇલ અને રિમોટમાંથી સોનું “ઘરે બેઠાં” કાઢવું હકીકતમાં સુરક્ષિત કે કાયદેસર નથી. તેમાં ઝેરી રસાયણો, સ્વાસ્થ્ય જોખમ અને કાયદાકીય મુશ્કેલીઓ સામેલ છે. જો તમને ઇ-વેસ્ટમાંથી મૂલ્ય મેળવવું હોય, તો અધિકૃત રિસાયક્લિંગ સેન્ટરનો રસ્તો પસંદ કરો. ખોટી જાણકારીથી દૂર રહીને સુરક્ષિત અને જવાબદાર નિર્ણય લેવો એ જ સાચી સમજદારી છે.
Disclaimer: આ લેખ જનજાગૃતિ માટે છે. ખતરનાક રસાયણો અથવા ગેરકાયદેસર ઇ-વેસ્ટ પ્રક્રિયા અંગે કોઈ માર્ગદર્શન આપવામાં આવતું નથી. ઇલેક્ટ્રોનિક કચરાનો નિકાલ હંમેશા અધિકૃત અને કાયદેસર માર્ગે જ કરવો.
